| |||||||||
Ñ
ña señora,
doña ña'embe
plato nahániri
no ñaimo'ã
igual, parecido nambi oreja ñana hierba no
medicinal ñana letrina ñaña malo Ñandejára
Dios, Nuestro Señor nandi
descubierto, vacío ñandu araña ñandu visitar ñandu sentir ñandu guasu
ñandú ñanduti
telaraña, encaje artesanal, paraguayo, ñandutí ñandy grasa ñangareko
cuidar ñani correr
ñañu(v)ã
abrazar ñapy'û
sartén ñapytî
atar narã naranja ñarõ
salvaje, bravo ñasaindy
luz de la luna ñati'û
mosquito ñati'û jokoha
mosquitero ñd(a) ... véima ya no ... más
ñdahasýi
sencillo, fácil, barato ñdaikatúi
imposible ñdaipóri
no hay ñdaje se dice ñdikatúi
no es posible ñdive, ndie, ndi
con ñe'ê hablar,
idioma, palabra, lengua ñe'ême'ê
prometer ñe'enga
refrán, proverbio ñe'îra todavía ñe'îra gueteri
todavía no ñeha'ã
esforzarse ñehê
derramarse ñehendyvapo
afeitarse ñéi
permitir, consentir ñéike!
¡vamos! ñekuave'ê
ofrecerse ñekytî
cortarse ñembo'e
rezar ñembo'e
aprender ñembo'euka
aprender ñembohory
burlarse ñemboi
desnudarse ñemboja
arrimarse ñembojaruhápe en
broma ñemboki
enamorarse ñembosako'i
prepararse ñembosarái
jugar ñembyahýi
hambre, apetito ñembyai
estropearse ñembyasy
sentir, lamentar ñembyaty
reunirse ñemi
esconderse ñemiháme
escondido, a escondidas ñemitÿ
sembrar ñemoî
ponerse ñemonde
vestirse ñemongeta
conversar ñemu vender ñemuha
vendedor, negocio, tienda, negociador ñemuha ñemi
contrabandista ñeñandu
sentirse ñeno
acostarse ñepyrû
comenzar nga'u espero que, ojalá
ngotyo
dirección, hacia nohê sacar nohê ta'anga
sacar fotos ñongatu
guardar ñonte solo ñopu herirse ñorairõ
guerra, guerrear, luchar, pelear ñoty
sembrar, enterrar, cultivar nte sólo
ñu campo
ñuã tapar,
abrigar ñuhã
trampa núne tal vez nupã
castigar, pegar ñurumi
oso hormiguero ñyrõ
perdonar O
óga casa
oî
hay oî porã
está bien oîma listo oimehápe
donde quiera oimeraêva
cualquiera, cualquier oka fuera okápe fuera okára campo okaraygua
campesino, forastero okê puerta oñemboty
cerrado opa rire
después de todo, al final, finalmente opaite
todos opáma
acabó opárupi
por todas partes osoro roto ovecha
oveja ovetã
ventana P
pýpe dentro de pýra crudo pa todo,
totalmente pa
acabarse pa'ã
obstrucción, atasco pa'ã
depender pa'i
sacerdote pa'irã
seminarista, futuro sacerdote pa'û
intersticio, espacio paha final, último paha fin paje
encanto, magia pakova
banana panambi
mariposa pane mala suerte papa contar para agua grande,
mar paraguái
paraguayo, Paraguay Paraguay
Asunción páy
despertar pe en,
ese pe ancho pê
romperse pe'a quitar, abrir pehengue
pedazo, fragmento, parte péicha
así péina ápe
he aquí pepo ala pererî
delgado peteî uno peteîha
primero peteînte
único petÿ tabaco petÿndy
tabacal péva ése peve/meve
hasta pi
escampar piári en busca de pila'i
cansado pinda
anzuelo pindo
palmera pióla cuerda pira pez,
pescado pirãi piraña pirakutu
pescar pirapire
dinero pire piel, cáscara pire'o
descascarar pirevai
malhumorado piru flaco pita fumar po saltar po mano po guýpe
en poder de po'a suerte po'i
estrecho, fino po'o
arrancar pochy enojo, enojarse pohýi
pesado, grave pohã
remedio pohãno
curar pohãnohára
médico, doctor pohe hábil poi soltar poko tocar pombéro
espíritu de la noche porã bueno, lindo porãiterei
excelente porãmínte
bastante bien porandu
preguntar poravo
escoger pore'ÿ
ausente poreno
fornicar, hacer el amor poriahu
pobre poroapo
apreciar, valorar porombo'e
enseñar pororo
chisporrotear poru usar poruka
prestar pota querer,
desear potave
preferir, querer más potî limpio poty flor poyvi hilo recio de algodón pu sonido,
música pu'ã
levantarse puka reírse pukavy
sonreír, reír a medias puku largo pukukuévo
a lo largo de pupu hervir purahéi
canción, cantar py pie py nandi
descalzo py'a
corazón, entraña py'a mirî
temeroso py'a rasy
hambre py'aguapy
tranquilizarse py'aguasu
valiente py'akue
hígado, tripas py'amirî
cobarde py'apy
pena, quebranto, aflicción py'arasy
dolor de estómago py'aro
odio py'ÿi
frecuentemente, a menudo pya'e
rápidamente, aprisa pyahu nuevo pyapy
muñeca pyhare
noche pyhareve
mañana pyhy coger, fornicar pyhy tomar, coger pypore
huella pyrague
espía pyrû
aventajar, pisar pyrû pisar pysã dedo del pie pysyrýi
resbalar pyta talón pyta
pararse, detenerse, quedarse pytã rojo pytagua
forastero pytangy
color rosa pyte
chupar pyti'a pecho pytû oscuro pytu'u
descansar pytumby
anochecer pytyvõ
ayudar pytyvõhára
ayudante R
rã futuro raha llevar rambosa
desayunar ramo acabar de, recién,
cuando, si rangue
en lugar de rapykuéri
detrás de rasa
extremamente rasê llorar rehe por rei en
vano reínteko
de balde no más rekaka pa'ã
estreñimiento rekakahýi
defecar, sentir ganas rekávo
en busca de reko tener remby
sobrar rendápe
al lado de, junto a renondépe
delante de resarái
olvidarse de rire
después ro
amargo ro'y frío ro'ysã fresco roguerohory
felicitación! rohory
apreciar rohory
felicitar rojy bajar ropehýi
tener sueño ropurahéi
cantar rovái
enfrente de rovia creer ru traer ru'anga
padrino rupi
alrededor de, por ruru
hinchado ruruka
hacer traer ry líquido ry§uatã
satisfecho, harto ry'ai sudar ryakuã
oler bien rye
diarrea rye guasu
embarazada ryguasu
gallina ryguasu rupi'a huevo de
gallina S
sa'i poco sa'yju amarillo saingo
colgado sambyhy
manejar, conducir sapatu
zapato sapukái
gritar sapy'a py'a
de vez en cuando sapy'a py'aite
raras veces sapy'a(itépe)
súbitamente, de repente sapy'a(mi)
ratito, un momento saraki
vivaracho sarambi
desorden, desordenado sãso libre se querer sê salir sevo'i
lombriz sevói cebolla so
romperse so'o carne soka palo del
mortero soro
romperse su'u
morder sunu tronar sy madre sy'anga
madrina sÿi liso,
resbaladizo syry fluir syva frente T
ta'ýra/ra'y/ita'ýra hijo ta'anga
imagen, foto ta'ÿi semilla,
brote, esperma taguato
aguilucho taguato resay
aguardiente tahýi
hormiga tahachi
policía, agente tái picante tãi diente taita papá taita guasu
abuelo tajýra/rajy/itajýra hija tajy
lapacho(árbol) takã ramo tako vulva taku calor takuára
caña takuare'ê
caña dulce takykuégotyo
atrás, hacia atrás takykuépe
atrasado tanimbu
ceniza tapýi
rancho tape camino tape guasu
carretera tapehû
carretera asfaltada tapi'a pene, testículos tapia
frecuentemente, siempre tapicha
prójimo, gente tapiti liebre tapo raíz tapykue
parte posterior tapykuéri
detrás de tapypi
vulva tarave
cucaracha tarova
enloquecer tasê llanto,
lloroso taso
gusano tasy
enfermedad, enfermo, dolor tata fuego tataindy
vela tatakua
horno tatapÿi
brasa tatarendy
llamas tatatî humo tatatína
niebla tataypy
cocina, hogar tatî espina tatu
armadillo táva pueblo,
ciudad tavy
ignorante, tonto, loco techapyrã
ejemplo teindy
hermano teju lagarto tekaka
excremento teko
costumbre, naturaleza, modo tekotevê
importante, necesario tekove
vida, persona tembe
labio tembe'y
orilla, frontera tembi'u
comida tembiapo
trabajo tembiasakue
historia tembiporu
utensilio, cubierto tembireko
esposa tembo
pene temiarirõ
nieto temimbo'e
alumno tenda lugar tenda
montado tendy saliva tendy luz tendyva
barba tenonde
delante de tenondépe
adelante tenonderã
primero, ante todo, especialmente tepoti
excremento tepy precio, valor téra
nombre térã o téra joa(py)
apellido tere§uahe porãite
bienvenido terere mate
frío tesa ojo tesãi salud tesay lágrima tetã patria, país tete cuerpo tetekue
cadáver tetyma
pierna tevi culo tî
tener vergüenza tî
nariz tie'ÿ
escandaloso timbo humo, cigarro togue hoja topa
encontrar tory
felicidad tova cara tovasy
tristeza tû pique,
nigua tu'ã cima tugua fondo tuguái
apéndice, cola tuguy sangre tuguysê
menstruación tuicha, tuvicha
grande tuja viejo tuju barro tuku
langosta tumby
asentaderas tupa cama, lecho tupao iglesia Tupasÿ
Virgen Maria tupi'a huevo túva/itúva
padre tuvicha
jefe tuvy tío ty tirar,
echar, acumular ty'ai sudor tyahýi
orinar tyapu ruido tye vientre tyeguy
bajo vientre tyke
hermana mayor tyke'y
hermano mayor tykua cebar mate tykue(re)
zumo, jugo tyky gotear tymba
animal doméstico typei barrer typycha
escoba tyre'ÿ
huérfano tyvy - tyvýra
hermano menor tyvyta
ceja U
u (ha'u/re'u/ho'u) comer,
beber, alimentarse
upéi
después, luego upéicha
así upéicharamo
si es así, entonces upépe allí upéramo
en aquel tiempo upy
comestible V
výro tonto va
mudarse, cambiar vai malo,
feo váicha chéve
parece vakapi
fútbol vakapi
piel, cuero vale valer vare'a
hambre, tener ve más vende vender vera
relampaguear, brillar veve volar vevúi ligero vo al,
para, en vo cuando voi
temprano vokói luego vosa bolsa vy medio vy'a
alegrarse vy'a
divertirse vy'a
alegrarse vy'a'ÿ
malestar Y
y
agua ÿ
sin y'aha salto de agua y'u (hay'u/rey'u/hoy) beber
agua yúhéi tener sed yga rupa
puerto ygára canoa,
"barco" yke lado ykére al lado de ykua pozo yma hace tiempo ynambu
perdiz ybýpe junto ypa lago ype pato ypy
comienzo, origen ypykuéra
antepasados ÿrehe sin yryvu cuervo ysyry río, arroyo yta nadar,
saber nadar yvýpe abajo yvýrupi
a pie, por tierra yva fruta yvága cielo yvate norte, alto yvoty flor yvu
manantial yvy mundo,
tierra, suelo, sur yvyku'i
arena yvypóra
hombre, gente yvyra
madera, árbol yvyraty
planta yvytimbo
polvo yvytu viento, aire yvyty cerro |