Programa Pan Americano de Defensa y Desarrollo de la Diversidad Biológica, Cultural y Social - asociación civil

Guaraní Ñ-Y

 

Arriba • Guaraní A-I • Guaraní K-M • Guaraní Ñ-Y

 

 

Portada
Prensa
Índice
Correo
 

Ñ

ña      señora, doña 

ña'embe         plato

nahániri         no

ñaimo'ã         igual, parecido 

nambi oreja 

ñana  hierba no medicinal

ñana  letrina 

ñaña  malo 

Ñandejára         Dios, Nuestro Señor 

nandi         descubierto, vacío 

ñandu araña

ñandu visitar

ñandu sentir

ñandu guasu         ñandú 

ñanduti         telaraña, encaje artesanal, paraguayo, ñandutí

ñandy grasa 

ñangareko         cuidar 

ñani   correr 

ñañu(v)ã         abrazar

ñapy'û         sartén 

ñapytî         atar 

narã   naranja

ñarõ         salvaje, bravo 

ñasaindy         luz de la luna 

ñati'û         mosquito

ñati'û jokoha         mosquitero

ñd(a) ... véima ya no ... más

ñdahasýi         sencillo, fácil, barato

ñdaikatúi         imposible 

ñdaipóri         no hay 

ñdaje se dice

ñdikatúi         no es posible

ñdive, ndie, ndi     con 

ñe'ê   hablar, idioma, palabra, lengua

ñe'ême'ê         prometer 

ñe'enga         refrán, proverbio 

ñe'îra todavía

ñe'îra gueteri         todavía no

ñeha'ã         esforzarse 

ñehê         derramarse

ñehendyvapo         afeitarse

ñéi         permitir, consentir 

ñéike!         ¡vamos!

ñekuave'ê         ofrecerse

ñekytî         cortarse

ñembo'e         rezar 

ñembo'e         aprender 

ñembo'euka         aprender

ñembohory         burlarse

ñemboi         desnudarse

ñemboja         arrimarse 

ñembojaruhápe    en broma

ñemboki         enamorarse 

ñembosako'i         prepararse

ñembosarái         jugar

ñembyahýi         hambre, apetito

ñembyai         estropearse

ñembyasy         sentir, lamentar 

ñembyaty         reunirse

ñemi         esconderse 

ñemiháme         escondido, a escondidas 

ñemitÿ         sembrar 

ñemoî         ponerse 

ñemonde         vestirse

ñemongeta         conversar

ñemu vender

ñemuha         vendedor, negocio, tienda, negociador

ñemuha ñemi         contrabandista

ñeñandu         sentirse

ñeno         acostarse

ñepyrû         comenzar

nga'u espero que, ojalá 

ngotyo         dirección, hacia

nohê  sacar

nohê ta'anga         sacar fotos 

ñongatu         guardar 

ñonte solo 

ñopu  herirse 

ñorairõ         guerra, guerrear, luchar, pelear 

ñoty         sembrar, enterrar, cultivar

nte     sólo 

ñu      campo

ñuã    tapar, abrigar

ñuhã         trampa 

núne  tal vez 

nupã         castigar, pegar

ñurumi         oso hormiguero

ñyrõ         perdonar 

O

óga    casa 

       hay 

oî porã         está bien

oîma  listo 

oimehápe         donde quiera 

oimeraêva         cualquiera, cualquier

oka    fuera

okápe fuera 

okára campo 

okaraygua         campesino, forastero 

okê    puerta

oñemboty         cerrado 

opa rire         después de todo, al final, finalmente

opaite         todos

opáma         acabó 

opárupi         por todas partes

osoro roto

ovecha         oveja 

ovetã         ventana

P

pýpe  dentro de

pýra   crudo

pa      todo, totalmente 

pa         acabarse

pa'ã         obstrucción, atasco

pa'ã          depender

pa'i         sacerdote

pa'irã         seminarista, futuro sacerdote

pa'û         intersticio, espacio

paha  final, último

paha  fin 

paje         encanto, magia 

pakova         banana

panambi         mariposa 

pane  mala suerte 

papa  contar

para   agua grande, mar 

paraguái         paraguayo, Paraguay 

Paraguay         Asunción 

páy         despertar 

pe      en, ese 

pe      ancho

         romperse

pe'a   quitar, abrir

pehengue         pedazo, fragmento, parte

péicha         así 

péina ápe         he aquí 

pepo  ala 

pererî         delgado 

peteî  uno

peteîha         primero 

peteînte         único 

petÿ   tabaco

petÿndy         tabacal

péva  ése

peve/meve         hasta 

pi         escampar 

piári   en busca de

pila'i         cansado

pinda         anzuelo 

pindo         palmera 

pióla  cuerda

pira    pez, pescado 

pirãi   piraña 

pirakutu         pescar 

pirapire         dinero

pire    piel, cáscara

pire'o         descascarar 

pirevai         malhumorado

piru    flaco

pita    fumar

po      saltar

po      mano

po guýpe         en poder de

po'a   suerte 

po'i          estrecho, fino 

po'o         arrancar

pochy enojo, enojarse 

pohýi         pesado, grave 

pohã         remedio

pohãno         curar 

pohãnohára         médico, doctor

pohe  hábil 

poi     soltar 

poko  tocar 

pombéro         espíritu de la noche

porã   bueno, lindo 

porãiterei         excelente

porãmínte         bastante bien

porandu         preguntar 

poravo         escoger 

pore'ÿ         ausente 

poreno         fornicar, hacer el amor 

poriahu         pobre

poroapo         apreciar, valorar 

porombo'e         enseñar

pororo         chisporrotear 

poru   usar

poruka         prestar 

pota   querer, desear

potave         preferir, querer más

potî    limpio

poty   flor 

poyvi hilo recio de algodón

pu      sonido, música 

pu'ã         levantarse

puka  reírse 

pukavy         sonreír, reír a medias 

puku  largo 

pukukuévo         a lo largo de 

pupu  hervir 

purahéi         canción, cantar 

py      pie

py nandi         descalzo 

py'a         corazón, entraña

py'a mirî         temeroso 

py'a rasy         hambre 

py'aguapy         tranquilizarse

py'aguasu         valiente 

py'akue         hígado, tripas 

py'amirî         cobarde 

py'apy         pena, quebranto, aflicción 

py'arasy         dolor de estómago 

py'aro         odio 

py'ÿi         frecuentemente, a menudo

pya'e         rápidamente, aprisa 

pyahu nuevo 

pyapy         muñeca 

pyhare         noche

pyhareve         mañana 

pyhy  coger, fornicar 

pyhy  tomar, coger

pypore         huella 

pyrague         espía 

pyrû         aventajar, pisar

pyrû   pisar 

pysã  dedo del pie 

pysyrýi         resbalar 

pyta   talón 

pyta         pararse, detenerse, quedarse 

pytã   rojo

pytagua         forastero 

pytangy         color rosa

pyte         chupar 

pyti'a pecho

pytû   oscuro 

pytu'u         descansar 

pytumby         anochecer 

pytyvõ         ayudar

pytyvõhára         ayudante 

R

      futuro

raha   llevar

rambosa         desayunar

ramo  acabar de, recién, cuando, si

rangue         en lugar de

rapykuéri         detrás de

rasa         extremamente

rasê   llorar 

rehe   por 

rei      en vano

reínteko         de balde no más 

rekaka pa'ã         estreñimiento 

rekakahýi         defecar, sentir ganas 

rekávo         en busca de 

reko   tener

remby         sobrar 

rendápe         al lado de, junto a

renondépe         delante de 

resarái         olvidarse de 

rire         después

ro         amargo 

ro'y    frío

ro'ysã fresco 

roguerohory         felicitación! 

rohory         apreciar

rohory         felicitar 

rojy    bajar 

ropehýi         tener sueño

ropurahéi         cantar 

rovái         enfrente de 

rovia  creer 

ru      traer 

ru'anga         padrino 

rupi         alrededor de, por 

ruru         hinchado

ruruka         hacer traer 

ry      líquido 

ry§uatã         satisfecho, harto 

ry'ai   sudar

ryakuã         oler bien 

rye         diarrea 

rye guasu         embarazada 

ryguasu         gallina 

ryguasu rupi'a huevo de gallina

S

sa'i    poco

sa'yju amarillo

saingo         colgado 

sambyhy         manejar, conducir 

sapatu         zapato 

sapukái         gritar 

sapy'a py'a         de vez en cuando 

sapy'a py'aite         raras veces 

sapy'a(itépe)         súbitamente, de repente 

sapy'a(mi)         ratito, un momento 

saraki         vivaracho

sarambi         desorden, desordenado

sãso   libre 

se      querer 

      salir 

sevo'i         lombriz 

sevói  cebolla

so         romperse 

so'o   carne

soka   palo del mortero

soro         romperse 

su'u         morder 

sunu  tronar 

sy      madre 

sy'anga         madrina 

sÿi     liso, resbaladizo 

syry   fluir

syva  frente 

T

ta'ýra/ra'y/ita'ýra hijo

ta'anga         imagen, foto

ta'ÿi   semilla, brote, esperma

taguato         aguilucho

taguato resay         aguardiente

tahýi         hormiga

tahachi         policía, agente

tái      picante  

tãi      diente

taita   papá

taita guasu         abuelo

tajýra/rajy/itajýra hija

tajy         lapacho(árbol)

takã   ramo

tako   vulva

taku   calor

takuára         caña

takuare'ê         caña dulce

takykuégotyo        atrás, hacia atrás

takykuépe         atrasado

tanimbu         ceniza

tapýi         rancho 

tape   camino

tape guasu         carretera

tapehû         carretera asfaltada

tapi'a pene, testículos 

tapia         frecuentemente, siempre

tapicha         prójimo, gente

tapiti  liebre

tapo   raíz 

tapykue         parte posterior

tapykuéri         detrás de

tapypi         vulva 

tarave         cucaracha

tarova         enloquecer

tasê   llanto, lloroso

taso         gusano 

tasy         enfermedad, enfermo, dolor

tata   fuego

tataindy         vela 

tatakua         horno

tatapÿi         brasa 

tatarendy         llamas 

tatatî humo

tatatína         niebla

tataypy         cocina, hogar

tatî    espina

tatu         armadillo

táva   pueblo, ciudad 

tavy         ignorante, tonto, loco

techapyrã         ejemplo

teindy         hermano

teju    lagarto

tekaka         excremento 

teko         costumbre, naturaleza, modo

tekotevê         importante, necesario

tekove         vida, persona

tembe         labio

tembe'y         orilla, frontera

tembi'u         comida 

tembiapo         trabajo

tembiasakue         historia

tembiporu         utensilio, cubierto

tembireko         esposa

tembo         pene

temiarirõ         nieto

temimbo'e         alumno

tenda lugar

tenda         montado

tendy saliva

tendy luz 

tendyva         barba

tenonde         delante de 

tenondépe         adelante 

tenonderã         primero, ante todo, especialmente

tepoti         excremento

tepy   precio, valor

téra         nombre 

térã   o

téra joa(py)         apellido

tere§uahe porãite         bienvenido

terere mate         frío

tesa   ojo

tesãi  salud

tesay lágrima

tetã   patria, país 

tete   cuerpo

tetekue         cadáver

tetyma         pierna

tevi    culo

       tener vergüenza

       nariz

tie'ÿ         escandaloso 

timbo humo, cigarro

togue hoja

topa         encontrar 

tory         felicidad

tova   cara

tovasy         tristeza

      pique, nigua

tu'ã    cima

tugua fondo

tuguái         apéndice, cola

tuguy sangre

tuguysê         menstruación 

tuicha, tuvicha         grande

tuja    viejo 

tuju    barro

tuku         langosta

tumby         asentaderas

tupa   cama, lecho

tupao iglesia

Tupasÿ         Virgen Maria 

tupi'a huevo

túva/itúva         padre

tuvicha         jefe

tuvy   tío

ty      tirar, echar, acumular

ty'ai   sudor

tyahýi         orinar

tyapu ruido

tye     vientre

tyeguy         bajo vientre

tyke         hermana mayor 

tyke'y         hermano mayor

tykua cebar mate

tykue(re)         zumo, jugo

tyky   gotear 

tymba         animal doméstico

typei  barrer

typycha         escoba 

tyre'ÿ         huérfano

tyvy - tyvýra         hermano menor 

tyvyta         ceja

U

u (ha'u/re'u/ho'u)    comer, beber, alimentarse 

upéi         después, luego 

upéicha         así 

upéicharamo         si es así, entonces 

upépe allí 

upéramo         en aquel tiempo

upy         comestible

V

výro   tonto

va         mudarse, cambiar

vai     malo, feo 

váicha chéve         parece

vakapi         fútbol 

vakapi         piel, cuero

vale   valer 

vare'a         hambre, tener 

ve      más

vende vender

vera         relampaguear, brillar

veve  volar 

vevúi ligero

vo      al, para, en

vo      cuando

voi         temprano

vokói  luego 

vosa  bolsa

vy      medio 

vy'a         alegrarse

vy'a         divertirse

vy'a         alegrarse

vy'a'ÿ         malestar 

Y

y        agua

ÿ        sin

y'aha salto de agua

y'u (hay'u/rey'u/hoy) beber agua

yúhéi tener sed

yga rupa         puerto

ygára canoa, "barco"

yke    lado

ykére al lado de

ykua  pozo

yma   hace tiempo

ynambu         perdiz

ybýpe junto

ypa    lago

ype    pato

ypy         comienzo, origen

ypykuéra         antepasados

ÿrehe sin

yryvu cuervo

ysyry río, arroyo

yta     nadar, saber nadar

yvýpe abajo

yvýrupi         a pie, por tierra

yva    fruta

yvága cielo

yvate norte, alto

yvoty flor

yvu         manantial

yvy    mundo, tierra, suelo, sur

yvyku'i         arena

yvypóra         hombre, gente

yvyra         madera, árbol

yvyraty         planta

yvytimbo         polvo

yvytu viento, aire

yvyty cerro

Atrás

  Arriba

Cuadernos de Bioética

INSTITUCIONES
ELABE~Mainetti
Observatorio Indígena
S.I.A. Información Ambiental

REVISTAS

Drogas, mejor hablar de ciertas cosas

Salud & Sociedad
S.I.D.A.: un desafío bioético

PROGRAMAS
Cát. Bioética y Derecho (UBA)

Cát. Derecho de los Pueblos Indígenas (UBA)

Cát. Biotech & Derecho (UBA)
Cát. Propiedad Industrial y Mercado (UBA)

Derecho, Economía y Sociedad

PROPUESTAS
Tesis doctorales y Magistrales

Dominique Lussier ~ Esculturas
Marea baja ~ Maré baixa

Preguntas o comentarios sobre este sitio Web

Programa Panamericano de Defensa y Desarrollo de la Diversidad biológica, cultural y social, asociación civil I.G.J. res. 000834

© ES MATERIAL DE DIVULGACIÓN.  Está autorizada su reproducción total o parcial.  Agradecemos citar la fuente. ¿Como citar el material publicado en estas páginas?

Nedstat Basic - Free web site statistics

Última modificación: Sábado, 11 de Junio de 2005